Đêm trời lạnh. tình cờ đọc bài Phong Kiều Dạ Bạc của Trương Kế (Zhang Ji), bất giác cảm tác mà muốn viết một bài tóm tắt về bài thơ Đường tứ tuyệt trên. Giai thoại kể rằng, một hôm nhà thơ Trương Kế đi chơi thuyền trên sông. Đêm đã về khuya, nhà thơ cao hứng cất lên hai câu thơ tuyệt tác:
Nguyệt lạc, ô đề, sương mãn thiên
Giang phong ngư hoả đối sầu miên
Chỉ được đến đó, nhà thơ chưa có cảm hứng làm nốt vế sau. Cùng lúc đó, tại chùa Hàn San ngoại thành Cô Tô, sư cụ trụ trì cảm hứng nghĩ ra 2 câu thơ:
Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung
Bán tự ngân câu bán tự cung
Thao thức mãi trong phòng mà sư cụ không nghĩ ra 2 câu tiếp. Tự nhiên có tiếng gõ cửa. Thì ra là chú tiểu cũng trằn trọc vì 2 câu thơ mà mình mới nghĩ ra:
Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đoạn
Bán trầm thuỷ đế bán phù không
nhưng cũng không làm tiếp được và xin thầy giúp. Nghe xong, sư cụ mừng quá vì quả thật 2 câu thơ của chú tiểu ăn khớp với 2 câu của sư cụ thành 1 bài tứ tuyệt mà Trần Trọng San đã dịch như sau:
Mồng ba, mồng bốn, trăng mờ
Nửa dường móc bạc, nửa như cung trời
Một bình ngọc trắng chia hai
Nửa chìm đáy nước, nửa cài từng không
Để tạ ơn Thần Phật, phá lệ thường, sư cụ cho dóng lên một hồi chuông giữa đêm khuya thanh vắng. Phần nhà thơ Trương Kế, vẫn đang trằn trọc với hình ành “Nguyệt lạc ô đề” mà chưa ngủ được; bỗng đâu nghe tiếng chuông chùa vừa thực vừa hư gieo vào lòng ông thi hứng, thi nhân từ đó viết nốt 2 câu cuối, và cũng là 2 câu thơ để lại nhiều tranh cãi luận bàn cho hậu thế:
Cô Tô thành ngoại Hàn San Tự
Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền
Cả bài thơ tuyệt cú đã thành! Nguyễn Hàm Ninh xưa đã dịch bài thơ sang thể lục bát như sau:
Quạ kêu, trăng lặn, trời sương
Lửa chài le lói sầu vương giấc hồ
Thuyền ai đậu bến Cô Tô,
Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.
Ngoài ra, bản dịch của nhà thơ Tản Đà thịnh hành và được yêu thích hơn:
Trăng tà chiếc quạ kêu sương
Lửa chài, cây bến, sầu vương giấc hồ
Thuyền ai đậu bến Cô Tô
Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.
Trong văn đàn còn lưu truyền bản dịch của Mai Nguyệt:
Quạ kêu trăng xế trời sương
Lửa chài cây bến đối sường Sầu Miên
Hàn San vẳng tiếng chuông chiền
Nửa đêm đưa mãi đến thuyền Cô Tô.
Hình ảnh bài thơ đẹp và thi vị quá! Trải qua 13 thế kỷ, 28 chữ trên vẫn đầy sức sống, vẫn kiến tạc nên 1 không gian hư ảo nhiều chiều, khiến người đọc như thấy được 1 phong cảnh trời nước mênh mang từ thành Cô Tô ra tới chùa Hàn San. Hình ảnh con đò, dòng sông với ánh lửa chài và văng vẳng tiếng quạ kêu sương hiện lên vừa nên thơ, vừa thân thuộc. Thế rồi trong cái cô tịch khuya khoắt của đêm trăng mờ, chợt ngân lên tiếng chuông chùa vừa thái bình lại vừa xáo động. Những yếu tố đó kết hợp với nhau, cùng với những địa danh vùng Tô Châu Thượng Hải, gieo vào lòng người đọc chút gì đó huyền thoại, chút gì đó lắng đọng, tất cả đều thanh tao và thơ mộng.
Chùa Hàn San năm xưa giờ đã khác nhiều, vật đổi sao dời âu cũng là chuyện thường của tạo hoá, có chăng cái hồn năm xưa thì còn mãi. Suốt trong 13 thế kỷ, sau bài thơ của Trương Kế, Hàn San Tự trở nên nổi tiếng, là nơi viếng thăm của dòng người thập phương mến mộ mà tìm đến. Trong dòng người trân trọng cái đẹp nên thơ đó, có 1 người Việt Nam đã đến và ghi lại cảm tưởng của mình như sau:
…Hàn Sơn không phải là một núi lạnh, mà là tên một vị sư kiêm thi sĩ trụ trì tại ngôi chùa này, xây từ thế kỷ thứ VII, sau có được tu sửa lại. Tường chùa màu vàng áo cà sa trên nền cây xanh, trông rất đẹp khi đứng nhìn từ trên chiếc cầu vồng, cầu Phong Kiều, tuy rằng hiện nay không còn cây phong nào bên cầu, mà chỉ còn hai hàng cây phong hai bên con đường nhỏ dẫn tới cầu này…” (1995)
Đọc xong bài thơ cùng các bản dịch, cảm hiểu vì sao Phong Kiều Dạ Bạc lại trở thành 1 trong những bài thơ Đường nổi tiếng nhất qua nhiều thời đại. Thấy được cái đẹp vượt không gian và thời gian; trân trọng cái thanh tao, lãng mạn của kẻ sĩ; nể phục cái thú say sưa bất tuyệt của người xưa; xin mạo muội mượn đôi câu cuối bài Bán dạ tuý thay lời kết của người viết bài:
“Cảm tạ tiền nhân lưu bút tích,
Ngàn năm vọng mãi tiếng chuông ngân.”
